Vertalen of hercoderen (NL)

Taal speelt een wezenlijke rol bij het verzenden en ontvangen van boodschappen. Het biedt een basis voor het contact en is daarmee in feite het basisgereedschap. Maar taal is ook een cultureel gedefinieerd systeem van gemeenschappelijke betekenissen. Bij interculturele communicatie zal doorgaans een van de partijen niet in de moedertaal communiceren. Hierdoor is de kans groot dat die partij in onvoldoende mate op de hoogte is van alle gebruikte betekenistoekenningen. Dat is waarschijnlijk ook de reden waarom het vertalen van grappen vaak niet werkt. In dit hoofdstuk meer over cultuurgebonden betekenissen en de problemen die dat kan opleveren bij vertalingen.

Het gebruik van woorden met een sterk cultuurgebonden betekenis, kan problemen opleveren. Zoals het bekende voorbeeld dat het woord gezelligheid niet te vertalen zou zijn. Dat hangt overigens sterk af van in welke taal het vertaald moet worden. Bepaalde Afrikaanse culturen, of dichter bij huis, Scandinavische, bieden namelijk heel heldere vertalingen voor het woord gezelligheid. Dat komt doordat men een vergelijkbaar concept heeft van het samen tijd doorbrengen met een kleinere groep. Zo zegt men hyggetime in Denemarken, kodikas in Finland en mysigt in Zweden.

Het bovenstaande impliceert dat we een boodschap niet één op één kunnen overzetten in elke willekeurige taal. Een bijzondere uitdrukking of het eigenaardige gebruik van woorden die lastig te vertalen zijn, heet idioom. Taalwetenschappers wijzen erop dat taal niet uitsluitend een keten van woorden is, maar tegelijkertijd een reeks standpunten over onze relatie tot de werkelijkheid.

Zodra iemand een tekst wil vertalen, blijkt al snel dat er meer speelt dan slechts grammatica of woordenschat. Dat komt omdat idiomatisch taalgebruik te maken heeft met een ander soort werkelijkheid of indeling van de begrippen en gevoelens. Ga maar eens na hoeveel verschillende termen er op het gebied van watermanagement in het Nederlands bestaan. Woorden als gracht, vaart, kanaal, tochtsloot of treksloot zijn niet aanwezig in bijvoorbeeld de Inuittaal (eskimo’s). Deze taal bezit daarentegen vele woorden voor sneeuw, die het Nederlands weer niet kent. Dit zijn herkenbare voorbeelden van hoe een cultuur een taal beïnvloedt (en visa versa).