Editorials

Algemene introductie (NL)

De globalisering van de wereldhandel leidt tot intensievere contacten over de grens. Taal, cultuur en communicatie blijken zo nauw met elkaar verweven te zijn, dat contact met andere landen, eigenlijk noopt tot aangepaste communicatie. Wie zich namelijk voorbereid op de rites van andere culturen, zal daar voordeel van hebben. When in Rome, do as the Romans do, is een veelgehoord adagium. Maar wat doen die Romans precies? Of bijvoorbeeld die mensen in China of India? Landen waar we steeds vaker op een directe of indirecte wijze mee te maken hebben. Waar vroeger voornamelijk mensen als missionarissen, handelsreizigers of diplomaten te maken kregen met interculturele vaardigheden, gaat vandaag de dag vrijwel iedere student een semester naar het buitenland. Om onszelf in staat te stellen op succesvolle wijze met mensen uit andere culturen te communiceren, is enige kennis nodig van zowel de expliciete als de meer verborgen verschillen in communicatie. Juist wanneer we ‘gewoon zeggen wat we vinden of voelen’ komen fundamentele verschillen naar voren. Dergelijke verschillen hebben zo’n sterke invloed op de perceptie van een verzonden boodschap, dat enig inzicht in cultuurverschillen en taalbarrières een vereiste is geworden. Want nu er zowel in binnen- als in buitenland zo veel mensen zijn aan wie onze communicatieconventies voorbij gaan, is de vraag gerechtvaardigd of men dergelijke groepen überhaupt wel wil negeren?

Deze website biedt diverse toegepaste aspecten van Interculturele Communicatie (het vakgebied dat de interactie tussen mensen met verschillende culturele achtergronden bestudeert). Zo staan we stil bij opvallende verschillen op het gebied van presenteren, telefoneren of onderhandelen. De kennis daarvan stelt u in staat de meest gemaakte dilemma’s te voorkomen, met welke cultuur u ook in aanraking komt. Er is voor gekozen, om naast focuslanden de aandacht te richten op professionele vaardigheden. De tips op deze site kunnen u helpen om te begrijpen (of voorspellen) hoe mensen communiceren in een bepaald land. Maar omdat we in werkelijkheid met mensen, en niet met lijstjes te maken hebben, zullen er zonder twijfel uitzonderingen op zijn. Dat neemt niet weg dat als je twee landgenoten in een volstrekt anders land plaatst, ze opeens ontdekken hoeveel ze eigenlijk met elkaar gemeen hebben. Want ieder land heeft een eigen specifieke (zaken)cultuur. Veel succes en plezier gewenst bij de toepassing ervan. Dat is altijd weer de moeite waard!

Sander Schroevers

Communication électronique (FR)

La communication électronique a certainement influencé le style, et a changé certaines choses dans l'échange épistolaire. Il existe de plus en plus souvent dans les mails en français « (Bien) cordialement » ou « Salutations distinguées », même raccourci en « Salutations ». En Allemand, on constate que « Danke & Gruß » remplace sans problème « Mit freundlichem Gruß » ou « Mit freundlichen Grüßen ». Egallement dans les mails italiens ceci a conduit à des salutations moins complexes : il suffit maintenant de terminer par « Cordialmente ».

Le transmettre des données d'adresses électroniques toutefois peut être compliqué. Par exemple, comment dites-vous trait d'union ou arobase dans une autre langue ? Les termes comme ‘at-sign’ ou ‘arobase’ ne produiront pas toujours le résultat appréciable. Savez-vous que l'allègre petit signe connaît toutes sortes de métaphores à l'intérieur de l'Europe ? Ces métaphores vont de trompe d'éléphant à Stroedel. En italien on dit « coquille d'escargot » (la chiocciola) et en flamand on l'appelle la petite queue de singe (apenstaartje). Arobase a été probablement repris de l'ancien espagnol l'arroba, ce qui était la une unité de poids de onze kilos. Le mot « arroba » lui-même provient (comme beaucoup de mots espagnols) en fait de l'arabe.

La langue française et en un certain sens l'espagnol sont plus créatifs pour trouver des formules pour les nouvelles technologies. La plupart des autres langues importent des mots d'emprunt. Cependant, il reste encore des différences qui au début peuvent être difficiles. Par exemple, les traductions propres pour le CCI (l'abréviation de ‘Copie Carbone Invisible’). La plupart des langues utilisent le BCC (‘Blind Carbon Copy’). Seule l'Espagne utilise une autre abréviation pour ‘CCI’; soit ‘CCO’ (‘Con Copia Oculta’).

Interculturele verschillen (NL)

Door allerlei factoren hebben we steeds vaker contact met andere culturen. Interculturele communicatie verloopt beter als u rekening houdt met verschillen in taal, gewoontes, rituelen, of waarden en normen. Interculturele communicatie is het vakgebied dat de interactie tussen mensen met verschillende culturele achtergronden bestudeert. Al voor onze jaartelling werden er pogingen ondernomen om culturele verschillen met theoretische modellen te verklaren. Zo meende Aristoteles bijvoorbeeld dat cultuurverschillen door het klimaat kwamen. Mensen uit de koudere streken waren dom, maar dapper, terwijl volken uit warmere streken slim waren, maar laf, aldus de Macedoniër...

De Europese eenwording, technologische ontwikkelingen, de intensivering van de internationale handel en arbeidsmigratie hebben de afstanden tussen landen sterk verkleind. Het communiceren met mensen uit andere culturen is via satelliet en internet tegenwoordig uiterst laagdrempelig. Dankzij telefooncarriers en VoIP-technologie zijn de kosten van internationaal telefoneren nog slechts een fractie van vroeger. Ook continentale vluchten zijn enorm in prijs verlaagd. Al die factoren hebben ertoe geleid dat mensen steeds vaker interculturele contacten hebben. Maar heeft die sterke groei ook geleid tot meer effectiviteit van de contacten? Feit is dat het veel mensen ontbreekt aan kennis van andere culturen. Ze missen vaak het inzicht in de factoren die zulke interculturele communicatieprocessen beïnvloeden. We behandelen op deze website enkele van de meest voorkomende misverstanden, zodat u gewapend met die kennis het beste uit contacten kunt halen, en misschien minder snel in de valkuil trapt van het projecteren van eigen waarden en verwachtingen op de andere cultuur.

Kregen vroeger voornamelijk mensen als missionarissen, handelsreizigers of diplomaten te maken met interculturele vaardigheden, vandaag de dag gaat vrijwel iedereen meerdere malen per jaar naar het buitenland. Om onszelf in staat te stellen op succesvolle wijze met mensen uit andere culturen te communiceren is enige kennis nodig van zowel de expliciete, als de meer verborgen verschillen in communicatie. Geslaagde interculturele communicatie weet rekening te houden met verschillen in taal, gewoontes, rituelen, of waarden en normen. Bij internationale samenwerking, zoals een joint venture, zijn zaken als managementstijl en organisatiestructuur in de praktijk even doorslaggevend voor succes als de commerciële of strategische motieven.

Het is aardig te weten dat enkele Nederlandse auteurs (o.a. Fons Trompenaars, Geert Hofstede etc.) op dit gebied baanbrekend onderzoek hebben verricht. Zij brachten de nationale culturele verschillen in kaart, en aan de hand van analyses eveneens de oplossingen voor de omgang met interculturele verschillen. Want hun eigen culturele referentiekader belemmert veel professionals in internationale situaties bij een adequate beeldvorming. Dat zoiets universeel is, blijkt uit het volgende voorbeeld. Enkele stamhoofden van de Griekwa, een stam die behoort tot de Zuid-Afrikaanse bosjesmannen, bezochten onze hoofdstad. Eenmaal thuis deden ze verslag van hun ervaringen: ‘Arme mensen, hulle het nie land nie om bokke te houde nie.’ (Arme mensen, ze hebben geeneens land om geiten te houden.).

Skypetaal (NL)

Steeds vaker krijgen we te maken met virtuele teams, waarin je intensief samenwerkt zonder elkaar daadwerkelijk te ontmoeten. Naast telefoon en e-mail, zijn Skype (al dan niet met videofunctie), PowerPointpresentaties op afstand en samenwerkingssites (zoals bijvoorbeeld Sharepoint) voor de internationale professionals een tweede natuur aan het worden. Hieronder lees je eerst een en ander over het gebruik van deze nieuwe tool, waarna een tabel je de juiste termen voor andere veelgebruikte talen verschaft.

Die juiste terminologie kan soms heel handig zijn in contact met anderstaligen. Want ga maar eens na hoeveel zinnen je anders nodig hebt, om iemand uit te leggen dat je een geluidsprobleem met je headset hebt, of dat je je scherm graag wilt delen. Een goede internationale Skype-vergadering organiseren is overigens niet moeilijker dan een gewone vergadering voorbereiden, maar wel anders door de eigen techniek en het interculturele aspect.

Eerst: wat kan Skype?

Skype biedt de mogelijkheid om met maximaal vijfentwintig deelnemers gratis telefonisch te vergaderen. Tegen betaling kunnen ook mobiele telefoons of landlijnen deelnemen. Verder kan er ook per video vergaderd worden (zogenaamd ‘groepsvideobellen’), mits één gespreksdeelnemer tenminste een specifiek abonnement heeft. Wereldwijd zijn er momenteel zo’n zeshonderd miljoen Skypegebruikers. Dus voor je het weet moet je opeens mensen kunnen uitnodigen op een voor hen begrijpelijke manier.

Waarom dan nog chatten?

Wie in een normale vergadering notuleert zal soms een vraag stellen door een subtiel signaal, of door een hand omhoog te steken, maar bij Skypen werkt zoiets slecht. Vandaar de zogenaamde ‘Verstuur chatbericht’ functie, waar je eenvoudig je vraag in kunt typen. Let wel, zodra je de Return-toets indrukt, wordt je tekst direct geplaatst, en is dan dus zichtbaar voor alle deelnemers. Vooral als iemand geen (werkende) microfoon heeft (iets dat ik vaker meemaak dan me lief is) biedt de chatfunctie vaak redding. In die zin dat de voorzitter dan een bijdrage kan voorlezen namens de ‘stomme’ vergaderaar. Chatberichten hebben trouwens geen nadelige invloed op de kwaliteit van je audioverbinding. En wist je dat je gedurende een vergadering, ook alleen met door jou geselecteerde deelnemers kunt chatten? Zo kun je onderling informatie delen, zonder dat de andere partij daar iets van ziet.

Geluidsopname in plaats van verslag

Skype heeft daarnaast een vrij actieve cirkel van derde partijen. Bedrijven die allerlei te integreren programmatuur aanbieden, bijvoorbeeld het prima programma Pamela om Skype-vergaderingen op te nemen. Hiermee kun je vrij eenvoudig opnames als mp3 bestand aan alle betrokkenen aanbieden.

Praktijktips

  • Maak vooraf een lijstje van specifieke uitdrukkingen in de werktaal.
  • Houdt rekening met tijdzones of zomertijd (zie: www.dateandtime.com).
  • Een aparte moderator naast de voorzitter werkt beter zodra het aantal gespreksdeelnemers toeneemt.
  • Noteer altijd enkele korte maar essentiële Skype-techniektips bovenaan de agenda.
  • Kopieer vanaf het begin de agenda in de tekstchat-balk van Skype.
  • Bij gebrek aan oogcontact is het verstandig als iedereen zich steeds kort voorstelt.
  • Hoewel er bij virtueel vergaderen gemiddeld minder afmeldingen zijn, schijnen veel mensen een Skype-vergadering ook makkelijker te vergeten.
  • Onderzoek van het gerenommeerde INSEAD toonde aan dat de videofunctie
  • met name mannen schijnt af te leidde tijdens vergaderingen.

Taalblunders over de grens (NL)

Iedereen begaat wel eens een taalblunder. Niets menselijks is ons immers vreemd. En schrijven in een vreemde taal is nu eenmaal moeilijk. In het buitenland bewondert men de talenkennis van de Nederlander. Recent Europees onderzoek binnen de EU-lidstaten geeft voor Nederland de volgende talenkennispercentages: Engels 87%, Duits 70% en Frans 29%. Alleen de Luxemburgers scoren hoger. Maar ondanks deze mooie statistieken, wil je in je eigen zakelijke correspondentie als het even kan 100% foutloos overkomen. Buiten de ‘standaard’ lexicale en grammaticale fouten (die je nog kent uit je schooltijd, steevast aangegeven met onvriendelijke felrode strepen) wil ik je in dit artikel wijzen op drie minder bekende  taalfouten: eigenaardige eigennamen, steenkolenvertalingen en absurde spellingcontroles. Wat deze drie taalblunders gemeen hebben, is dat ze onbedoeld grappig  zijn. Hier volgt een kleine bloemlezing.

Eigenaardige eigennamen

Een van de grappigste taalblunders vind ik de eigennamen of merknamen die in een andere taal apart of zelfs ongepast kunnen overkomen. Wat denk je van de volgende reeks: Homo milk uit Canada, Homo sausage uit Japan, a-la-teef uit Dubai, SuperPiss uit Finland, Fücker uit Duitsland, Pee Cola uit Ghana, Mr. Piss uit Indonesië of het drankje CoolPis uit Zuid-Korea. Je ziet dat dit een tamelijk rampzalige eerste indruk oplevert, en daar is er tenslotte maar één van.

Nu zal de 87% van de Nederlanders (want immers bekend met het Engels) iets dergelijks niet zo snel overkomen. Dat neemt niet weg dat er nog zoveel andere talen zijn om taalblunders in te maken. Zo is er in Libanon een maltbiermerk dat ‘Brood’ heet en staat mijn Rabobank creditcard in Spaanstalige landen, altijd garant voor een brede glimlach. Het woord ‘rabo’ betekent namelijk zoveel als mannelijk geslachtsdeel. Ach ja, zolang je er maar mee kunt betalen, nietwaar? Maar is het niet beter om even een kleine controleslag uit te voeren, in de doeltaal van het land waar je contacten mee hebt? Met alle internetwoordenboeken die beschikbaar zijn,niet eens zo’n enorme opgave. En in alle andere gevallen: schakel een professionele taalhulp in.

Steenkolenblunders

Steenkolenvertalingen slaan op het gebruik van bijvoorbeeld ‘Nederengels’ of ‘Dunglish’, een samentrekking van Dutch-English. We vertalen dan typisch Nederlandse zinsneden woord voor woord, letterlijk, in de doeltaal. Het probleem is dat bepaalde uitdrukkingen zo taaleigen zijn, dat je ze niet één op één kan vertalen.

Voormalig Heinekenmanager Rijkens heeft daar twee aardige boekjes over geschreven. Hier volgt een kleine anthologie uit uitspraken van vooraanstaande volksvertegenwoordigers:

  1. Go your gang,
  2. There is only one but (zitvlak),
  3. You have fallen with your nose in the butter,
  4. I thank you from the bottom of my heart and also from my wife’s bottom, (bottom = zitvlak)
  5. I’m sitting in the second chamber and I’m having my first period, (geen uitleg nodig)
  6. We are a nation of undertakers (= begrafenisondernemers, in plaats van het algemeen bedoelde ‘ondernemers’).

Niets is gezonder dan het hartelijk lachen om de fouten van anderen, en het is nog leerzaam ook…

Spellingcontrole

Hoe handig spellingcontroles ook lijken, soms zijn ze werkelijk oliedom. In het voorbeeld hieronder beperk ik me weer tot het Engelse taalgebied. Wat dacht je van het volgende gedichtje?

  • Finally eye used the English spelling chequer on my pea see,
  • This marked four my revue, the miss steaks I could knot sea,
  • So when my chequer tolled me; eye quickly stroke the quay.

Het probleem is dat de woordklank ons verwart. In de taalkunde noem je dat een ‘homofoon’, en dat klinkt weer als Canadees-Japanse spijs. Maar behalve spellingcontroles is er nog een ander punt, namelijk dat we vaak Brits en Amerikaans Engels zonder enige terughoudendheid vermengen. Wij zitten daar verder niet mee, maar wat vindt je gesprekspartner daarvan? En wat doet dat met de hierboven al aangehaalde eerste indruk? Precies, niet al te best: ‘Zij die verzaken zich voor te bereiden, bereiden zich voor om te verzaken’.

Afsluitend kunnen we constateren dat het corresponderen en spreken in een andere taal een aantal grappige, onverwachte problemen met zich mee brengt. Hierbij heb ik me ditmaal beperkt tot de amusante voorbeelden, maar helaas is de communicatie tijdens je werk complexer. Lastig onderdeel kunnen bijvoorbeeld buitenlandse achternamen zijn. Meer daarover lees je in de volgende editorial.

Vertalen of hercoderen (NL)

Taal speelt een wezenlijke rol bij het verzenden en ontvangen van boodschappen. Het biedt een basis voor het contact en is daarmee in feite het basisgereedschap. Maar taal is ook een cultureel gedefinieerd systeem van gemeenschappelijke betekenissen. Bij interculturele communicatie zal doorgaans een van de partijen niet in de moedertaal communiceren. Hierdoor is de kans groot dat die partij in onvoldoende mate op de hoogte is van alle gebruikte betekenistoekenningen. Dat is waarschijnlijk ook de reden waarom het vertalen van grappen vaak niet werkt. In dit hoofdstuk meer over cultuurgebonden betekenissen en de problemen die dat kan opleveren bij vertalingen.

Het gebruik van woorden met een sterk cultuurgebonden betekenis, kan problemen opleveren. Zoals het bekende voorbeeld dat het woord gezelligheid niet te vertalen zou zijn. Dat hangt overigens sterk af van in welke taal het vertaald moet worden. Bepaalde Afrikaanse culturen, of dichter bij huis, Scandinavische, bieden namelijk heel heldere vertalingen voor het woord gezelligheid. Dat komt doordat men een vergelijkbaar concept heeft van het samen tijd doorbrengen met een kleinere groep. Zo zegt men hyggetime in Denemarken, kodikas in Finland en mysigt in Zweden.

Het bovenstaande impliceert dat we een boodschap niet één op één kunnen overzetten in elke willekeurige taal. Een bijzondere uitdrukking of het eigenaardige gebruik van woorden die lastig te vertalen zijn, heet idioom. Taalwetenschappers wijzen erop dat taal niet uitsluitend een keten van woorden is, maar tegelijkertijd een reeks standpunten over onze relatie tot de werkelijkheid.

Zodra iemand een tekst wil vertalen, blijkt al snel dat er meer speelt dan slechts grammatica of woordenschat. Dat komt omdat idiomatisch taalgebruik te maken heeft met een ander soort werkelijkheid of indeling van de begrippen en gevoelens. Ga maar eens na hoeveel verschillende termen er op het gebied van watermanagement in het Nederlands bestaan. Woorden als gracht, vaart, kanaal, tochtsloot of treksloot zijn niet aanwezig in bijvoorbeeld de Inuittaal (eskimo’s). Deze taal bezit daarentegen vele woorden voor sneeuw, die het Nederlands weer niet kent. Dit zijn herkenbare voorbeelden van hoe een cultuur een taal beïnvloedt (en visa versa).